Albert Noguera / Kolaborazioa

Prozesuaren osteko testuinguruan, Kataluniako independentismoa espazio politiko, proiektu eta estrategia berri eta zaharren inguruan birkonfiguratu da, sarritan elkarren artean sakonki aurrez-aurre daudenak. Baina, zein dira proiektu horiek? Nola adierazten dira azaroaren 29ko Espainiako hauteskundeetan? Independentismoaren zer eredutara garamatza horietako bakoitzak? Eta, batez ere, nola berreraiki dezakegu berriro masa-mugimendu bihurtzeko eta Estatuari beste oldarraldi bat planteatzeko gai izango den subjektu politiko independentista bat? Galdera horiei erantzuteko, gaur egun elkarrekin bizi diren proiektu independentista desberdinek independentziaren eta eskubideen arteko harremana nola artikulatzen duten aztertzea proposatzen dut.

Gizarte modernoetan, edozein alderdi, sindikatu edo gizarte-mugimenduren aldarrikapen politiko orok beti uztartzen ditu ase nahi den behar, interes edo asmo bat eta horren formulazioa eskubideen hizkuntza arauemailean. Eskari politiko oro (hezkuntza publiko eta doakoa! Preso politikoen askatasuna! Paperak guztiontzat! Etxebizitza duina! Independentzia!, etab.) eskubideen hizkuntza arauemailean formulatzen da beti. Horrek aukera ematen du behar eta interes partikularrak gizarte osoari interpelazioa egiten dioten justizia, duintasun, berdintasun eta askatasunaren eskakizun unibertsal gisa aurkezteko.

Hala ere, formulazio partekatu horrek ez du esan nahi gaur egun Katalunian dauden proiektu politiko independentista guztiek independentziaren eta eskubideen arteko harremana modu berean artikulatzen dutenik. Artikulazio horretako desberdintasunek nazioaren ikuskera desberdinak adierazten dituzte, eta masa-mugimendu bihurtzeko aukera desberdinak dituzten subjektu politikoak eratzen laguntzen dute.

Zehazki, azaroaren 29ko hauteskundeen agertokian, independentziaren eta eskubideen arteko harremana modu desberdinean artikulatzen duten hiru proiektu bereiz ditzakegu. Zehazki, «putaespañismo» deiturikoa, nazioa jendearen eskubideetatik aparte kokatzen duena; independentismo plurinazionala, eskubideak Estatuaren kanpoko emakida gisa ulertzen dituena; eta herri-independentismoa, eskubideak botere sozial autonomoaren adierazpen gisa ulertzen dituena. Azter ditzagun.

1.⁠ ⁠«Putaespañismoa»: nazioa jendearen eskubideetatik aparte

Lehen proiektua azkenaldian «putaespañismo» izenez izendatu dena da, Alhora bezalako alderdi berriek eta Juntseko zenbait sektorek ordezkatzen dutena. Independentismo horrek premisa nagusi bat du abiapuntu: Espainiatik datorren guztia baztertu behar da, eta Espainiako erakundeekin izan daitekeen harreman legitimo bakarra blokeoa eta konfrontazioa dira. Kontua ez da soilik Espainiako Estatuarekiko haustura defendatzea, baizik eta harekin lotura duen guztiaren arbuioa ekintza politikoaren printzipio bakar bihurtzea. Espainiara ez da joan behar negoziatzera, eskubideak borrokatzera edo hobekuntza sozialak lortzera, baizik eta hura blokeatzera soilik. Ez da harengandik ezer espero behar, handik datorren edozein proposamen independentziaren aldeko borroka desaktibatzeko maniobra bat izan daitekeelako susmagarria baita.

Logika aurrepolitiko hori bera Katalunia barruan eskubideen defentsan egiten diren mobilizazio sozialei ere aplikatzen zaie. Independentzian edo hizkuntzaren defentsan zuzenean eta esplizituki zentratuta ez dagoen edozein mugimendu edo gatazka bigarren mailakotzat hartzeko joera dago, edo, are gehiago, espainolismoaren eragile gisa seinalatzekoa, helburu nazionaletik arreta desbideratzeko maniobra bat balitz bezala. Maizterren sindikatuak berriki egindako kanpaldiekiko mespretxua, Madrilgo emakume baten kasuan jatorria izateagatik, horren adibide da. Horrela, aldarrikapen sozialek mugimendu independentista artikulatzeko eta zabaltzeko balizko espazio izateari uzten diote, eta haren ustezko zeregin nagusiarekiko distrakzio gisa hautematen hasten dira.

Honen arazoa zera da, batasun nazionala eta independentzia beste edozein eskakizunen gainetik kokatu nahi izatean, ikuskera horrek nazioa bertan bizi den jendearen behar material eta egunerokoetatik deskonektatzen duela azkenean. Katalunia ez da existitzen bertako jendetik gain, eta herrialdea defendatzea ezin da nazio-identitate abstraktu bat erreproduzitzera mugatu. Katalunia defendatzeak etxebizitzarako, lanerako, hezkuntzarako, osasunerako eta bizi-baldintza material duinetarako eskubidea defendatzea ere esan nahi du. Nazioa baldintza horietatik bereizten denean, abstrakzio hipostasiatu bihurtzen da, bere baitako helburu, edukia ematen dioten pertsonen behar eta eskubideen gainetik ezartzen dena. Eta, beraz, herrialdearen defentsaren izenean, errealitate bizi bihurtzen duen hori baztertzen da azkenean. Azken batean, nazioa osatzen duten pertsonen eskubideetatik aparte aldarrikatzen duen independentismoa da.

Baina, gainera, ikuskera hori ez da politikoki neutrala ere; aitzitik, subjektu politiko independentista eratzeko modu jakin bat dakar berekin. Subjektu horrek nazio-identitatean eta nazioaren identitatezko biziraupena mehatxatzen duen kanpoko etsai baten (Espainia) eraikuntzan aurkitzen du bere batasuna, klase-desberdintasunak eta aldarrikapen sozialak bigarren maila batean uzten dituen bitartean. «Antagonismo soziala» «antagonismo identitarioarekin» ordezkatze horrek, nazioa kanpotik mehatxatutako komunitate homogeneo gisa irudikatzen duenak, alfonbra gorria jartzen dio Aliança Catalanaren eskuin muturraren gorakadari (Espainia etsaiari etorkinak gehitzen dizkionari). Izan ere, eskuin mutur hori logika horretaz baliatzeko gai da, independentismo baztertzaile eta arrazista bat artikulatzeko; eta independentismo horretatik ezinezkoa da 2017koa bezalako masa-mugimendu bihurtzeko gai den subjektu politiko zabal bat eraikitzea. Horrek, mugimendua indartu beharrean, deslegitimatu egiten du.

2.⁠ ⁠Independentismo plurinazionala: eskubideak Estatuaren kanpoko emakida gisa

Bigarren proiektua Gabriel Rufiánen eta, hedaduraz, ERCren proiektua da. Itxuraz kontrakoa den premisa batetik abiatzen da. Hots, nazioa eskubideen gainetik kokatu beharrean, eskubideak diskurtso politikoaren erdigunean jartzen ditu. Arazoa, kasu honetan, eskubide horiek gauzatzeko baldintzak ulertzeko moduan eta horrek dakartzan ondorioetan dago.

Hemen, Kataluniako biztanleen eskubideen hobekuntza Espainiako ezkerrarekin egindako aliantzari eta Estatuko politikan elkarrekin eragiteko gaitasunari lotzen zaio. Horrela, eskubideak nagusiki Madrilen ebazten den indar-korrelazio batekin lotuta agertzen dira. Estatuko gehiengo jakin batzuei emandako babes parlamentarioak Kataluniako herritarrentzat eskubide gehiago lortzea ahalbidetu beharko luke. Zentzu horretan, eskubideen ikuskera «heteronomo» batez hitz egin genezake; eskubideak kanpotik ematen dira, hau da, Kataluniako espazio politiko propiotik kanpo. Ekintza politikoaren grabitate-zentroa Estatuko erakundeetara lekualdatzen da, eta Kataluniako mugimenduaren indarra, batez ere, Estatuko gainerako ezkerrekin batera Kongresuan indar-korrelazio nahikoa osatzeko duen gaitasunaren arabera neurtzen da.

Horrekin ez dut esan nahi Madrilen Kataluniako herri-klaseentzat onuragarriak diren legeak onartu ezin direnik, ezta Madrilen negoziazio instituzionala egitea independentista izatearekin bateraezina denik ere. Hemen arazoak bestelakoak dira:

Batetik, bitartekoa helburu bihurtzea. Paradoxa gertatzen da: Rufiánek, alderdi independentista bateko buruzagiak, Espainiako gobernagarritasuna baldintzatzeko duen gaitasuna bere legitimazioaren eta erreprodukzio politikoaren iturri nagusietako bat bihurtu du azkenean. Madrilgo eragin instituzionala, hasieran autodeterminazioaren zerbitzura zegoen tresna taktiko gisa ulertua, bere baitako helburu bihurtzen da horrela. Independentziarantz aurrera egiteko balio behar zuenak bere jardunagatik beragatik eta hura gauzatzen duenari ematen dion zentralitate politikoagatik justifikatzen du bere burua. Bitartekoak helburua ordezkatzen du, harik eta Estatuarekiko negoziazioa ez den nagusiki Kataluniarentzat lortzen dituen aurrerapenen arabera neurtzen, baizik eta Espainiako oreka instituzionalen barruan eragin-posizio bat mantentzeko gaitasunaren arabera; izan ere, posizio horren mende daude hura betetzen duenaren jarraitutasuna eta erreprodukzio politikoa. Horrela, Estatuarekiko harremanak gatazka-eremu izateari uzten dio, eta Kataluniako ekintza politikoaren lehentasunak eta mugak definitzeko erreferentziazko espazio bihurtzen da. Ondorioz, estrategia horrek 78ko erregimenaren sistema politikoan integratzea indartzen du, autodeterminazioa eragozten duten sistema horri berezkoak zaizkion botere-harremanak zalantzan jarri beharrean.

Beste arazo bat Kataluniako herria ulertzeko modua da. Proiektu baten indar politikoa jada ez datorrenean nagusiki Kataluniako gizartea antolatzeko eta mobilizazio-subjektu bihurtzeko duen gaitasunetik, baizik eta Estatuko oreka instituzionaletan betetzen duen posiziotik, herria subjektu politiko aktibo gisa ulertzeari uzten zaio, eta hautesle-herri soil gisa ulertzen hasten da. Hau da, boto-emaileen, ehunekoen eta proiekzio demoskopikoen batura gisa, zeinaren gainean kalkulatzen baita zer aliantza izan daitezkeen hauteskundeetan errentagarriagoak (baita naturaren aurkakoak ere, Podemosekin egindakoa kasu). Horrela, herritarrek eraldaketa politikoaren subjektu protagonista izateari uzten diote, 2017ko urrian izan ziren bezala, eta zenbakizko oinarri huts bihurtzen dira. Oinarri horren gainean kalkulatzen da zein den hauteskunde-formularik originalena botoak aritmetikoki ahalik eta modu errentagarrienean batzeko, Madrilen negoziatzeko posizioa maximizatzeko. Emaitza presentzia eta eragin instituzionalerako gaitasuna duen independentismo bat izan daiteke, baina herri-antolakuntza eta mobilizazioa gero eta ahulagoak dituena. Eta bere burua antolatutako indar kolektibo hori gabe ezin da Estatuaren gaineko presio eraginkorrik egin, ezta hari ezer erauzteko gaitasunik izan ere.

Ondorioz, ikuskera horrek masa-independentismoaren mugimendu bat artikulatzeko baliagarria ez den subjektu politiko baten eraikuntza ere badakar. Espainia erreferentziatzat duen subjektu bat da, funtsean Estatuko erakundeen barruan lurralde-lobby gisa jarduten duena. Haren indar politikoa ez dator Kataluniako gizartea eraldaketa-proiektu partekatu baten inguruan modu autonomoan antolatzeko gaitasunetik, baizik eta Madrilen gehiengo parlamentarioak osatzeko orduan duen posizio estrategikotik. Horrela, Kataluniako herria, aldi berean, trebeki batu beharreko hautesle-oinarri eta Estatuarengandik eskubideak lortzeko botoak erabiltzen dituen negoziazio-eragile bihurtzen da, kontrolatzen ez duen indar-korrelazio baten arabera. Emaitza eragin instituzionalerako gaitasuna duen subjektu politiko bat da, baina autodeterminazio-prozesurik bultzatzeko behar den indar autoantolaturik gabea. Autodeterminazioa ez baita Madrilgo negoziazio-mahai batean lortuko, Estatuko ezkerraren babesarekin, baizik eta Kataluniako kaleetatik eta Espainiako ezkerra «gorabehera».

3.⁠ ⁠Herri-independentismoa: eskubideak botere sozial autonomo gisa

Badago, hala ere, independentzia eta eskubideak artikulatzeko hirugarren modu bat, Procés delakoaren masa-mugimendua eraikitzea ahalbidetu zuena eta, nire ustez, gaur egun ezaugarri horietako mugimendu bat berreraikitzeko bide posible bakarra dena. Independentismo horrek ez du nazioa bizi-baldintza materialen gainetik kokatutako abstrakzio gisa ulertzen, ezta eskubideak Kongresuan gehiengo aritmetikoak osatzearen mende dauden emakida gisa ere, baizik eta Kataluniako gizartean errotutako praktika politiko kolektibo baten emaitza gisa.

Ikuskera horretan, independentismoaren eta eskubideen aldeko borroka sozialen arteko harremana ez da lineala, dialektikoa baizik. Ez da Kataluniako herria aurrez eratutako komunitate nazional gisa ulertzen, gero programa sozial bat bereganatzen duena; ezta borroka sozialak «nazionalizatu» daitezkeen lurralde-errotzerik gabeko eskubide sektorialen aldarrikapenetara mugatzen ere. Kaleetako mobilizazio partekatuaren bidez gauzatzen da harreman dialektiko hori, erakunde independentistek eskubide zibil eta sozialen defentsarako mugimenduekin (hezkuntza, etxebizitza, osasuna, arrazakeriaren aurkako borroka, etab.) bat egiten duten tokian. Borroka komunean, mugimendu bakoitzak besteen aldarrikapenak bere egiten ditu azkenean, eta horrela eskari partikularrak eraldatu eta identitate politiko partekatu bat eraikitzen laguntzen du, mugimendu bakar batek ere bere berezitasunari uko egin behar izan gabe. Horrek aldarrikapen partikularren zatiketa gainditzea eta emantzipazio sozialaren eta autodeterminazio nazionalaren proiektu partekatu baten inguruan bloke sozial bat osatzen laguntzea ahalbidetzen du. Horrela, independentziak ezaugarri identitario jakin batzuk dituzten gizarte-sektore jakin batzuek bat egiten duten helburu abstraktu izateari uzten dio, eta jendearen beharretatik, borroketatik eta autoantolaketarako gaitasunetik eraikitzen den masa-proiektu bihurtzen da.

Ikuskera horrek eraiki nahi duen independentziaren subjektua, beraz, ez da nazio-identitate bat partekatzen duena edo berezko ordezkaritza parlamentarioa duena soilik, baizik eta bizitza duina eta autogobernurako gaitasun eraginkorra ahalbidetzen dituzten baldintza materialak demokratikoki eraikitzen parte hartzen duena. Hain zuzen ere, subjektu hori da masa-mugimendu independentista batek behar dituen bi funtzioak bete ditzakeena. Lehenik eta behin, Kataluniako aniztasun soziala artikulatzea, jatorri, identitate eta gizarte-sektore oso desberdinetako pertsonak emantzipazio-proiektu partekatu baten inguruan batuz. Eta, bigarrenik, botere sozial autonomo bihurtzea, indartsu mobilizatua eta antolatua, kaletik prozesu berri bat bultzatzeko eta alderdi politikoak bere atzetik eramateko gai izango dena, haien estrategia instituzionalen mende geratu beharrean. Hori da, hain zuzen ere, 2017ko mobilizazio-zikloa posible egin zuen dinamika.

Azaroaren 29ko hauteskundeetan, hirugarren proiektu horrek ez du hauteskunde-txartelik. 2015etik 2017ra bitartean independentismo osoak (ANC, OC, Súmate, Junts pel Sí, CUP, etab.) partekatzen zuen proiektua bazen ere, gaur egun espazio horietako bik bakarrik partekatzen dituzte haren planteamenduen zati handi bat, posizio desberdinetatik eta inolako lotura organikorik gabe, hau da, Òmnium Culturalek eta CUPek. Eta bietako bat ere ez da hauteskundeetara aurkezten. Lehena, ez delako alderdi politiko bat; eta bigarrena, ez aurkeztea erabaki duelako.

Baina arazoa ez da hainbeste CUP Espainiako hauteskundeetara aurkezten den ala ez, baizik eta bi dimentsio dituen auzi sakonago bat. Alde batetik, hauteskunde-emaitza onak lortzeko aukerekin aurkezten diren indar independentistek (ERC eta Junts) hirugarren proiektu hori alde batera utzi izana. Eta, bestetik, oraindik proiektu horri eusten dion indar politiko bakarrak, CUPek, gaur egun ordezkaritza lortzeko gutxieneko aukerekin aurkezteko behar adinako gizarte-indarrik ez izatea. Ahultasun hori urteetako barne-funtzionamenduko dinamika gaiztoen eta akats taktikoen ondorio da; horien inguruan, berandu bada ere (baina hobe berandu inoiz baino), egungo zuzendaritza autokritika egiten eta horiek zuzentzeko lanean ari da. Testuinguru horretan, CUPek atzera egitea eta ahaleginak greba orokorrean eta udal-hauteskundeetan kontzentratzea erabaki du. Bi dimentsio horiek osatzen dute Kataluniako independentismoaren egungo drama.

Ondorioz, helburua epe ertain eta luzera masa-mugimendu independentista bat berreraikitzea bada, erronka da bai nazio abstraktu baten inguruko diskurtsoak gainditzea, eskuin muturraren hazkundeari bidea errazten diotenak, bai Madrilen politika egiteko Espainia erreferentziatzat duen logika politikoa erreproduzitzen duten hauteskunde-formulak edo hautagai efektistak aurkitzeko asmoa gainditzea. Erronka da baldintza sozial eta politikoak berreraikitzea, independentismo sozial eta politikoaren proiektu guztiek berriro parteka dezaten, inoiz existitu ez den batasun batera itzuli gabe, gutxienez independentziaren eta eskubideen arteko harremana artikulatzeko modu bera: Kataluniako gizartea zeharkatzen duten borroka sozialen eta autodeterminazio nazionalerako proiektu kolektibo baten eraikuntzaren arteko harreman dialektikotik sortzen dena. Hori da berriro «tornar-a fer-ho!» (berriro egitea!) ahalbidetzeko modu bakarra.